Yapay Zekâdan Korkarken Asıl Neyi Kaybetmekten Korkuyoruz?

Yapay zekâ hakkında konuşurken iki uç arasında gidip geliyoruz. Bir tarafta insanlığın bütün sorunlarını çözecek bir teknolojiye kavuştuğumuzu düşünenler var. Diğer tarafta ise makinelerin insanı gereksiz hâle getireceğine, mesleklerin ortadan kalkacağına ve sonunda kendi yarattığımız bir gücün karşısında çaresiz kalacağımıza inananlar.

İlginç olan şu ki iki taraf da çoğu zaman aynı varsayımdan hareket ediyor: Teknoloji, insanlığın geleceğini tek başına belirleyecek.

Oysa asıl sorunun burada başladığını düşünüyorum. Yapay zekânın neler yapabildiği kadar, onu hangi amaçlarla geliştirdiğimiz, nasıl kullandığımız ve ortaya çıkan faydanın kimlere ulaştığı da önemli. Bir teknolojinin gücüyle o gücün nasıl kullanılacağı aynı mesele değil.

Makinelerden Önce Kendimize Bakmalıyız

Bir makine yazı yazabiliyor, bir yazılım geliştirebiliyor, görüntü üretebiliyor veya karmaşık bilgileri analiz edebiliyorsa bu, insanın değersizleştiği anlamına mı gelir?

Bence burada insanı nasıl tanımladığımızı yeniden düşünmemiz gerekiyor. İnsanın değerini yalnızca yaptığı işin ekonomik karşılığıyla, ürettiği çıktıyla veya diğerlerinden daha hızlı çalışabilmesiyle ölçüyorsak zaten kırılgan bir anlayışın içinde yaşıyoruz demektir.

Çünkü insan, yalnızca üretim yapan bir varlık değildir. Merak eder, bağ kurar, hatırlar, kaybeder, itiraz eder, anlam arar. Bazen hiçbir işe yaramayan bir manzarayı saatlerce izlemek ister. Bazen bir başkasının acısını kendi derdi gibi hisseder. Bazen de kendisine hiçbir kazanç sağlamayacağını bildiği hâlde doğru olduğuna inandığı bir şeyi savunur.

Bunların her birini makinelerle karşılaştırıp hangisinin daha üstün olduğunu hesaplamak zorunda değiliz. İnsan olmanın anlamını, bir makinenin yapamadıklarının listesine indirgemek de bana doğru gelmiyor.

İnsan, bir makineyle yarışmak zorunda olduğu için değerli değildir. Değeri, yalnızca rakiplerinden daha iyi performans göstermesine bağlı olamaz.

Asıl Tartışma Teknoloji Değil, Güçtür

Yapay zekânın çalışma hayatını değiştireceği açık. Bazı işler azalabilir, bazı meslekler dönüşebilir, daha önce uzmanlık gerektiren kimi görevler çok daha fazla insan tarafından yapılabilir hâle gelebilir. Yeni iş alanları da ortaya çıkabilir. Bu değişimin hızını, kapsamını ve sonuçlarını her sektör için bugünden kesin biçimde öngörmek mümkün değil.

Fakat teknoloji konuşulurken sık sık gözden kaçan bir soru var: Bu değişimin kazananları ve bedel ödeyenleri kimler olacak?

Bir işletme yapay zekâ sayesinde aynı işi daha az emekle yapabiliyorsa ortaya çıkan kazanç çalışanların daha kısa süre çalışması, daha iyi koşullarda yaşaması ve insan hayatına daha fazla zaman ayırması için kullanılabilir. Aynı imkân, yalnızca çalışan sayısını azaltmak ve elde edilen kazancı dar bir çevrede toplamak için de kullanılabilir.

Teknoloji her iki ihtimali de tek başına ortadan kaldırmaz. Sonuçta karşımıza çıkan mesele yalnızca teknik değil; ekonomik, toplumsal ve siyasidir.

Bu nedenle insanın geleceğini tartışırken sadece makinelerin neler yapabileceğini değil, insanların hangi koşullarda yaşayacağını da konuşmalıyız. Verimlilik artışı tek başına toplumsal ilerleme anlamına gelmez. Üretilen zenginliğin nasıl paylaşıldığı, çalışma koşullarının nasıl düzenlendiği ve insanların kendi hayatları üzerinde ne kadar söz sahibi olduğu da önemlidir.

Bir teknoloji milyarlarca insanın hayatını kolaylaştırabilecek kapasiteye sahip olabilir. Ancak bu kapasitenin herkese eşit biçimde ulaşacağı kendiliğinden garanti değildir.

Bilim, İnanç ve Sorgulama

Benim için burada önemli bir başka mesele de düşünme biçimimiz. İnsanlık, dünyayı anlamak için yüzyıllar boyunca gözlemledi, denedi, yanıldı ve öğrendi. Bilimsel düşüncenin gücü, her soruya hazır bir cevap vermesinde değil; cevaplarını kanıta açık tutmasında ve gerektiğinde yanlışlarını düzeltebilmesinde yatıyor.

Yapay zekâ konusunda da aynı yaklaşımın gerekli olduğunu düşünüyorum.

Yeni bir teknoloji ortaya çıktığında onu sorgusuz sualsiz yüceltmek ne kadar yanlışsa, yalnızca alışkanlıklarımızı sarstığı için peşinen reddetmek de o kadar sorunlu. Teknolojiye ilişkin iddiaları kanıtlarla değerlendirmek, faydalarını ve zararlarını birlikte görmek, bilmediğimiz konularda kesin konuşmamak gerekiyor.

Bu yaklaşım yalnızca yapay zekâ için geçerli değil. İster toplumsal bir mesele, ister siyasi bir iddia, ister hayatı açıklamaya çalışan büyük bir düşünce olsun; hiçbir fikri eleştiriden muaf tutmamak gerektiğine inanıyorum.

Sorgulamak, her şeye karşı çıkmak değildir. Sorgulamak, bir düşüncenin neden doğru olduğunu anlamaya çalışmaktır. Bazen araştırdıklarımız bizi başlangıçtaki fikrimize götürür, bazen de fikrimizi değiştirmemizi gerektirir. Burada utanılacak bir şey yoktur. Yanıldığını kabul edebilmek, düşüncenin yenilgisi değil, gelişmesidir.

Yapay zekâ da tam bu nedenle dikkatli yaklaşmamız gereken bir alan. Ürettiği her cevabı doğru kabul edemeyiz. Akıcı bir anlatım, kendiliğinden doğruluk anlamına gelmez. Bu sistemleri kullanmak kadar, sonuçlarını denetlemek ve sınırlarını anlamak da önemlidir.

İnsanlığın Geleceği Önceden Yazılmış Değil

Teknolojik gelişmelerden söz ederken sık sık kaçınılmazlığa başvuruyoruz. Yapay zekâ geliyor, işler değişecek, herkes uyum sağlamak zorunda kalacak. Bu cümlelerin içinde gerçeklik payı bulunabilir. Fakat bir değişimin gerçekleşme ihtimalinin yüksek olması, onun bütün sonuçlarını sorgulamadan kabul etmemiz gerektiği anlamına gelmez.

Teknolojilerin nasıl geliştirileceği, nerelerde kullanılacağı, hangi bilgileri işleyeceği, kararlarının nasıl denetleneceği ve hak ihlallerine karşı insanların hangi güvencelere sahip olacağı tartışılabilir konulardır.

Bir algoritmanın ayrımcılık yapıp yapmadığını sorgulayabiliriz. Kişisel verilerin nasıl korunduğunu sorabiliriz. Bir kararın sorumluluğunun kimde olduğunu belirlemek isteyebiliriz. Yapay zekânın eğitim, sağlık, bilim ve gündelik yaşamda sağlayabileceği faydaları araştırırken yaratabileceği riskleri de göz ardı etmeyebiliriz.

Bunları konuşmak teknoloji düşmanlığı değildir. Tam tersine, teknolojiyi ciddiye almanın bir parçasıdır.

Bir aracın güçlü olması, onu geliştirenlerin veya kullananların her zaman doğru kararlar vereceği anlamına gelmez. Bu nedenle teknolojiye güvenmek ya da güvenmemek gibi genel hükümlerden çok, hangi sistemin hangi koşullarda, hangi denetimlerle ve kimin yararına kullanıldığını incelemek daha anlamlıdır.

Belki de Korkmamız Gereken Şeyi Yanlış Adlandırıyoruz

Yapay zekânın gelecekte ne kadar gelişeceğini kesin olarak bilmiyoruz. İnsan hayatını hangi yönlerden dönüştüreceğini de bütün ayrıntılarıyla öngöremiyoruz. Ancak bugünden sorabileceğimiz sorular var.

Bilgiyi daha erişilebilir kılabilecek miyiz? İnsanları ağır, tehlikeli ve tekrarlayan işlerden kurtarabilecek miyiz? Bilimsel araştırmaları hızlandırabilecek, engelleri azaltabilecek ve daha fazla insanın üretime katılmasını sağlayabilecek miyiz?

Aynı zamanda şunları da sormalıyız: İnsanları yalnızlaştıran, gözetimi artıran veya ekonomik gücü daha dar bir çevrede toplayan sistemlerin önüne nasıl geçeceğiz? Yanlış bilgiyle nasıl mücadele edeceğiz? İnsanların kendi kararlarını verme hakkını nasıl koruyacağız?

Bu soruların hiçbiri yalnızca bir yazılımın kodlarıyla çözülemez. Teknik çözümler gerekir; ama hukuk, etik, toplumsal dayanışma ve kamusal sorumluluk da gerekir.

Belki de yapay zekâdan korkarken asıl kaybetmekten korktuğumuz şey mesleğimizden veya alıştığımız çalışma biçimlerinden daha büyüktür: Kendi hayatımız üzerindeki kontrolümüzü, emeğimizin karşılığını, düşünme özgürlüğümüzü ve insan olarak taşıdığımız değeri kaybetmekten korkuyor olabiliriz.

Bu korkuları küçümsemek yerine anlamaya çalışmalıyız. Fakat korkunun bizi düşünmekten alıkoymasına da izin vermemeliyiz.

Sonuç Yerine

Teknoloji insanlığın karşısına ilk kez büyük sorular çıkarmıyor. Her önemli dönüşüm, yalnızca neyi yapabildiğimizi değil, neyi yapmamız gerektiğini de düşünmemizi gerektiriyor.

Yapay zekâ da bu açıdan bir istisna değil. Onu ne insanlığın kurtarıcısı ilan etmek ne de bütün sorunlarımızın kaynağı olarak görmek zorundayız. Onu geliştiren, yöneten ve kullanan insanların tercihlerini; bu tercihlerin kimlere fayda sağladığını ve kimler üzerinde nasıl sonuçlar yarattığını değerlendirmeliyiz.

Benim için asıl mesele, makinelerin bir gün insana benzeyip benzemeyeceği sorusundan ibaret değil. Makineler giderek daha fazla işi üstlenirken biz nasıl bir toplumda yaşamak istiyoruz? Bilgiye erişimin, boş zamanın, güvenliğin ve insanca yaşamın daha geniş kesimlerin hakkı olduğu bir dünya mı kuracağız, yoksa teknolojik ilerlemeyi yalnızca daha hızlı ve daha fazla üretmenin aracı olarak mı göreceğiz?

Bu soruların yanıtını bir algoritma bizim yerimize vermeyecek. Vermemeli de.

Çünkü geleceği şekillendiren şey yalnızca sahip olduğumuz araçlar değil, onlarla ne yapmayı seçtiğimizdir. Belki de yapay zekâ çağında en çok korumamız gereken özellik, bizi diğerlerinden üstün kılan bir yetenek değil; dünyayı sorgulama, birbirimizin yaşamını önemseme ve daha iyi bir gelecek kurmak için sorumluluk alma irademizdir.

Teknoloji değişecek. Alışkanlıklarımız değişecek. Belki bugün vazgeçilmez saydığımız pek çok şey de değişecek. Ama bütün bu değişimin ortasında aynı soruyu sormayı sürdürmeliyiz: Geliştirdiğimiz şeyler insan hayatını gerçekten daha iyi hâle getiriyor mu?

Bence asıl tartışma tam da burada başlıyor.