Ay’a Dönen Türün Yeryüzü Hikâyesi

Ay’a Dönen Türün Yeryüzü Hikâyesi

İnsanlık yeniden Ay’a gidiyor. Bu cümle tek başına, yüzyıllardır kurduğumuz ilerleme anlatısının en parlak cümlelerinden biri gibi duruyor. İlk taş aleti yapan eldeki titrek kasılmayla, bugün Ay’a yönelen roket motorunun titreşimi arasında doğrusal bir büyüme hikâyesi kurmak çok kolay: mağaradan uygarlığa, ilkel olandan karmaşığa, yeryüzünden gökyüzüne. Bu anlatıda insanlık, sanki kendi aklının saf kuvvetiyle yükselmiş bir türdür. Sanki tarih, ortak zekânın ortak zaferidir. Sanki Ay’a giden roketin üzerinde bütün insanlığın eşit payı vardır.

Ama tam burada başka bir soru belirir: Bu yükselişin maddi temeli nedir? Daha açık söyleyelim: ilk homo cinsinden bugün Ay’a dönen son homo cinsine kadar uzanan çizgi, gerçekten insanlığın ortak ilerleyişi midir; yoksa örgütlenmiş emek sömürüsünün, el koymanın, mülksüzleştirmenin, savaşın ve eşitsiz birikimin gittikçe incelmiş tarihinden mi ibarettir?

Bu sorunun cevabı rahatsız edicidir. Çünkü insanlık tarihi, yalnızca bilinç tarihi değildir. O aynı zamanda üretim ilişkileri tarihidir. Kim neyi üretti, kim neye el koydu, kim fazlayı biriktirdi, kim şiddeti kurumsallaştırdı, kim tarihin öznesi sayıldı, kim yalnızca hammaddesi oldu? İnsanlık dediğimiz şey, türsel bir soyutluk olarak ele alındığında çok şey görünmez hale gelir. Oysa tarih, belirli maddi koşullar altında bölünmüş, sınıflara ayrılmış, emeği eşitsiz biçimde örgütlenmiş toplulukların tarihidir. Bu yüzden “insanlık Ay’a gidiyor” cümlesi teknik olarak doğru olsa bile, tarihsel olarak masum değildir.

Fazlanın Denetlenmesi ve Tarihin Kırılması

İlk homo topluluklarından itibaren insanın hayatta kalması, doğayla kurduğu ilişkinin dönüşmesine bağlıydı. Alet yaptı, avlandı, ateşi kullandı, birlikte hareket etti, dili derinleştirdi. Bu aşamada bilinç, yaşamı sürdürebilmenin organıydı. Fakat üretici kapasite geliştikçe toplumsal ilişkiler de değişti. Artık mesele yalnızca yaşamak değildi; fazlayı denetlemek haline geldi. Fazla ürün biriktiği anda tarih yeni bir biçim kazandı. Kimileri üretmeye, kimileri yönetmeye; kimileri çalışmaya, kimileri biriktirmeye başladı. Tarih, artık yalnızca insanın doğaya karşı mücadelesi değil, insanın insan üzerindeki tahakkümünün de tarihi oldu.

Medeniyet, çoğu anlatıda sunulduğu gibi herkesin birlikte yükselişi değildir. Büyük ölçüde bir grubun başka bir grubun emeğine el koyabilmesinin gittikçe daha örgütlü hale gelişidir. Tarım devrimiyle birlikte yerleşik hayat kurulurken yalnızca köyler kurulmadı; mülkiyet, sınır, depo, vergi, koruma, asker, rahip ve yönetici de doğdu. İlk şehirler yalnızca duvarlardan ibaret değildi; onlar aynı zamanda ilk sistematik ayrışmanın mekânlarıydı. Medeniyet, bu anlamda, insanlığın ortak aklının değil; toplumsal fazlanın merkezileştirilmesinin tarihidir.

Anıtların Altındaki Görünmez Emek

Bu yüzden piramitlere, saraylara, mabetlere, surlara ve imparatorluk yollarına bakarken yalnızca hayran olmak, eksik bir bakıştır. Çünkü her büyük yapının arkasında görünmez emek vardır. Her anıtın temelinde, sayısız isimsiz bedenin zamanı, gücü, yorgunluğu ve çoğu zaman iradesi yatar. Tarih bize genellikle kuranları öğretir; taşıyanları, ölenleri, ezilenleri değil. Oysa medeniyetin gerçek mimarı çoğu zaman krallar değil, zorla, yoksullukla ya da mecburiyetle çalıştırılmış emektir. Bu yüzden medeniyet, kendi kendine ilerleyen bir akıl çizgisi olarak değil, sömürünün estetikleşmiş görünümü olarak da okunmalıdır.

Üretici Güçlerin Gelişimi ile Özgürleşme Arasındaki Fark

Burada önemli olan nokta, insanlığın gerçekten büyük bir kapasite geliştirmiş olmasıdır. İnsan daha karmaşık araçlar yaptı, daha sofistike bilgi biçimleri geliştirdi, doğa üzerinde daha fazla egemenlik kurdu. Fakat sorun şudur: Üretici güçlerin gelişimi, toplumsal özgürleşmeyle aynı şey değildir. Bir toplumun daha güçlü makineler yapması, daha adil olduğu anlamına gelmez. Daha hızlı ulaşım, daha iyi bir hayat düzeni kurulduğunu göstermeyebilir. Daha büyük şehirler, daha az acı üretildiği anlamına gelmez. Bugün Ay’a gidebilmek, yeryüzünde adaletin kurulduğunu kanıtlamaz. Aksine, bazen tam tersi olur: üretici güçler muazzam ölçüde gelişirken, onları kuşatan toplumsal düzen bu gücü herkesin ortak kurtuluşuna değil, egemen yapıların çıkarına bağlar.

Bilinç, Hukuk, İnanç ve Sanatın İki Yüzü

İnsanlığın ilk homo cinsinden bugüne kadar taşıdığı en büyük çelişki burada düğümlenir. Bilinç geliştirdi, ama bilincini eşitlik için değil, çoğu zaman iktidarın derinleşmesi için kullandı. Dili geliştirdi, ama hakikati söylemek kadar meşrulaştırmak için de kullandı. Hukuk kurdu, ama adaleti herkes için değil, mülkiyeti ve düzeni korumak için de kullandı. İnanç üretti, ama merhameti büyütmek kadar itaati üretmek için de kullandı. Sanat yaptı, ama acıyı duyurmak kadar görkemli yalanları süslemek için de kullandı. Uygarlık, bu anlamda, yalnızca yaratıcı aklın tarihi değildir; aynı zamanda tahakkümün incelmesi tarihidir.

Gelişim Kimin, Ne Pahasına?

Bu yüzden “gelişim” sözcüğü de başlı başına şüphelidir. Ne gelişmiştir? Kim gelişmiştir? Ne pahasına gelişmiştir? Birkaç merkezin yoğunlaşmış serveti, dünya ölçeğinde milyonların yoksullaşması üzerine kuruluyorsa buna gelişim mi denir, yoksa eşitsiz büyüme mi? Merkez ile çevre birlikte büyümez; çoğu zaman biri, ötekinin eksilmesi pahasına birikir. Zenginlik ile yoksulluk aynı tarihin iki ayrı sonucu değildir; çoğu kez aynı ilişkinin iki kutbudur. Bir yerde biriken güç ve sermaye, başka bir yerde çekilmiş emek, yağmalanmış doğa, bastırılmış toplum, borçlandırılmış ekonomi ve parçalanmış hayat olarak görünür.

Ay’a Giden Roketin İçindeki Yeryüzü

Buradan bugüne gelirsek, Ay’a giden son homo cinsi dediğimiz modern insan, kendini tarihin zirvesi olarak sunmayı sever. Uzay çağı, dijital çağ, yapay zekâ, genetik mühendislik, ileri tıp, küresel iletişim. Bütün bunlar, insanlığın ulaştığı olağanüstü teknik kapasiteyi gösterir. Ancak bu kapasite, küresel sermaye zincirleri üzerinde yükselir. Madeni kim çıkardı, pili kim monte etti, yazılımı kim kodladı, taşıma hattında kim öldü, hangi kıtanın toprağı hangi şirket için boşaltıldı, hangi çocuğun emeği hangi ileri teknolojinin görünmez girdisi oldu? Ay’a çıkan roket yalnızca mühendislik dehası değildir; dünya ölçeğinde bölünmüş emek süreçlerinin yoğunlaşmış sonucudur. Ve bu süreçler eşit, gönüllü, sömürüsüz süreçler değildir.

Mağaradan Gökdelene, Açlıktan Yabancılaşmaya

Bu durumda insanlık tarihine bu pencereden bakınca düz bir ilerleme çizgisi değil, daha sert bir tablo görünür: İlk homo cinsi doğayla boğuşuyordu; son homo cinsi hem doğayla hem kendi yarattığı toplumsal canavarlarla boğuşuyor. İlki açlıktan ölebilirdi; sonuncusu bolluk içinde açlık üretebiliyor. İlki çıplak güç karşısında savunmasızdı; sonuncusu gücü hukuk, piyasa, devlet, medya, teknoloji ve ideolojiyle katmerlendirerek işletiyor. İlki mağaradaydı; sonuncusu gökdelenlerde yaşıyor ama aynı zamanda kitlesel yalnızlık, yabancılaşma ve anlamsızlık içinde sürükleniyor. Bu yüzden tarih, yalnızca dış doğa üzerindeki zaferin değil; insanın kendi türsel potansiyeline yabancılaşmasının da tarihidir.

İnsan, kendi emeğinin ürününe yabancılaştıkça, kendi yarattığı dünyaya da yabancılaşır. Fabrikada üretilen şey işçinin değildir; kentte kurulan düzen yoksulun değildir; teknikte biriken güç bütün insanlığın ortak denetiminde değildir. İnsanlık Ay’a gidiyorsa bile, bu gidişin sahibi bütün insanlık değildir. Tür adına yapılan şey ile dar çıkarlar adına denetlenen şey arasındaki fark kapanmamıştır. Bu yüzden modern ilerleme, ortak başarı gibi görünse de çoğu zaman mülkiyetin ve iktidarın belirli ellerde yoğunlaştığı bir düzen içinde işler. Hepimiz adına inşa edilen dünya, gerçekte azınlığın tasarrufundadır.

Medeniyetin Meşruiyet Krizi

Tam da bu nedenle medeniyetin ahlaki meşruiyeti radikal biçimde sorgulanmalıdır. Eğer tarih, güçlü olanın zayıf olanı ezmesinin incelmiş biçimi haline geldiyse, medeniyet kelimesi masum değildir. Eğer şehir, bir yanda kültürün merkezi ama öte yanda mülksüzleşmenin ve metalaşmanın mekânıysa; eğer devlet bir yandan düzen sağlıyor ama öte yandan egemen ilişkileri koruyorsa; eğer din kimi yerde teselli ve dayanışma ama kimi yerde tarihsel meşrulaştırma işlevi görüyorsa; eğer bilim bir yandan aydınlatırken öte yandan sermayenin ve savaşın hizmetine koşuluyorsa; o halde medeniyet dediğimiz şey, saf anlamda insanileşme değildir. O, aynı zamanda insanın kendi gücünü kendine karşı çevirebilme kapasitesidir.

Neden Bilinç Gelişti?

Buradan bir nihilizme gitmek kolaydır: Madem her yükselişin altında sömürü var, o halde bilinç neden gelişti? Aslanla geyik de yaşayabilirdi; insan neden dil, hukuk, tarih, sanat, felsefe üretti? Buna verilecek cevap, insanlık tarihini yalnızca egemenlerin tarihi olarak değil, aynı zamanda mücadelelerin tarihi olarak okumakta yatar. Her sömürü biçimi, ona direnen bir özneyi de üretmiştir. Köle isyanları, köylü ayaklanmaları, işçi grevleri, sömürge karşıtı mücadeleler, kadın hareketleri, ortaklaşma biçimleri, dayanışma ağları, eşitlik denemeleri; bunların hepsi tarihin başka bir yönde akma ihtimalinin kanıtıdır. Yani insan yalnızca ezen değil, aynı zamanda itiraz edebilen varlıktır. Bilinç, tahakkümün aracı olduğu kadar, tahakkümün teşhis edilmesinin de aracıdır.

Ay’a Giden Türün Gerçek Çelişkisi

Bu nedenle ilk homo cinsinden son homo cinsine uzanan yürüyüş, ne romantik bir insanlık destanıdır ne de yalnızca değişmeyen bir vahşet döngüsü. O, daha doğru ifadeyle, üretici kapasitenin muazzam gelişimi ile toplumsal ilişkilerin ahlaki ve siyasal geriliği arasındaki büyük çelişkinin tarihidir. İnsanlık Ay’a kadar gitmiştir, ama yeryüzünde eşitliği kuramamıştır. Nükleer enerjiyi çözmüştür, ama açlığı çözememiştir. Genomu haritalamıştır, ama emeğin sömürüsünü ortadan kaldıramamıştır. Kıtalararası iletişimi anlık hale getirmiştir, ama halklar arasındaki eşitsizliği tarihsel bir yazgı gibi yeniden üretmiştir. Bu tablo, insan aklının başarısızlığı değil; aklın sınıflı ve eşitsiz toplumsal düzenler içinde esir alınışıdır.

Sonuç

Bugün Ay’a giden roketi alkışlayan insanlık, kendi tarihine dürüst bakacaksa şu soruyu sormak zorundadır: Bu başarı gerçekten bütün insanlığın ortak zaferi mi, yoksa dünya sisteminin tepesinde birikmiş tarihsel artı değerin görkemli bir vitrini mi? Bu soru teknik değil, siyasidir. Ve bu soruya verilecek dürüst cevap şudur: Ay’a giden şey yalnızca insan türü değildir; onunla birlikte sınıflı toplumların birikmiş çelişkileri de gitmektedir. O roketin içinde yalnızca bilim değil, tarih de vardır. Yalnızca matematik değil, mülksüzleştirme de vardır. Yalnızca mühendislik değil, yeryüzünün görünmez emek haritası da vardır.

Sonuç olarak, ilk homo cinsinden bugün yeniden Ay’a giden son homo cinsine kadar geçen zamanı bir ilerleme masalı olarak değil, insanın doğaya karşı kazandığı güç ile insanın insan üzerindeki tahakkümü arasındaki diyalektik gerilim olarak okumak gerekir. Medeniyet, bu okuma içinde ne bütünüyle yüceltilir ne de kolayca reddedilir. Onun içinde hem yaratıcı türsel kapasite, hem de sistematik sömürü vardır. Ama bugünkü tarihsel biçimiyle ağır basan şey açıktır: İnsanlık, ortak kurtuluşunu değil, ortak emeğinin ürünlerine el koyan yapıların gücünü büyütmüştür. Ay’a dönüş bu yüzden bizi büyülemekten önce utandırmalıdır. Çünkü göğe çıkabilen bir türün hâlâ yeryüzünde adalet kuramamış olması, teknik değil tarihsel bir skandaldır.

Ve belki de insanlığın gerçek sınavı Ay’a gitmek değil, sonunda şu cümleyi maddi olarak doğru hale getirebilmektir: İnsanlığın gelişimi, gerçekten insanlığın ortak gelişimi oldu. O gün gelene kadar, Ay’a giden her roket, biraz da yeryüzünde çözülememiş sınıf çelişkilerinin sessiz anıtı olarak kalacaktır.